Jeśli lubisz moje notatki - zobacz, po kim to odziedziczyłam (w 50%, matka też nieźle pisała).
Jeśli nie lubisz - zobacz, po kim skłonność do grafomanii, nawiasów i wpieprzania 170 wątków naraz.
Poniższy tekst to wspomnienie mego ojca o niedawno zmarłym koledze ze studiów.
Jurek
– takiego pamiętam.
W Wielką Sobotę rano, na Facebuku, znalazłem wpis
Rafała Pisowicza, informujący o tym, że w Wielki Piątek wieczorem zmarł jego
ojciec - Jerzy Pisowicz. Tą sama drogą zareagowałem „wieczne odpoczywanie racz
Mu dać Panie” i tym sposobem upewniłem się, że o naszego Jurka chodzi.
Jurka pochowaliśmy we czwartek, 21 kwietnia 2022 na
cmentarzu przy ulicy Krasickiego w Bielsku-Białej, po mszy żałobnej o godzinie
15.30 w kościele Chrystusa Króla – dzielnica Leszczyny.
Z Jurkiem przeszedłem całe studia, tj.: 1955 – 1961,
Wydział Mechaniczno-Energetyczny Politechniki Śląskiej w Gliwicach, a i potem
byliśmy w kontakcie o różnym charakterze, różnym nasileniu, w różnym czasie.
Janek Surówka namówił mnie do napisania kilku słów wspomnień o Jurku. Namowie
uległem, bo jest to przecież również sposobność do tego by sobie samemu
uporządkować i utrwalić to co po głowie się kłębi. Usiadłem i piszę, ale
zastrzegam – piszę nie to co i jak było, ale to jak ja pamiętam co i jak
było.
Tak się złożyło, że przez 5 lat „akademika”
mieszkaliśmy razem w pokoju: przez pierwszy rok na ul. Katowickiej, tuż obok
ówczesnego boiska Piasta Gliwice. Ten akademik, to taki barak, wprawdzie
piętrowy, ale barak z zimną wodą i piecami węglowymi. Wtedy, w roku 1955, pierwszy
rok wyjątkowo rozpoczynał studia 1-go września (pomyłki nie ma). Administracja
Uczelni była na tyle tym zaskoczona, że wyposażenie akademika nie było
kompletne. Łóżka były, ale bez materacy i pościeli – przez kilka dni spaliśmy
na posłaniu tekturowym (styropianu wtedy jeszcze nie było) i pod płaszczami.
Ale fajnie było.
Potem, przez cztery lata mieliśmy jeszcze lepiej w
nowo wybudowanym akademiku przy ulicy Łużyckiej 30. Mieszkaliśmy już do końca
studiów niezmienną czwórką (Edek, Jurek, Władek i ja) na trzecim piętrze, w
pokoju albo 302, albo 322 (nie pamiętam), zaprojektowanym na trzy osoby – na co
wskazywała liczba segmentów szafy na ubrania. Ale taki to był wtedy standard:
pięciu w „czwórce”, czterech w „trójce” i dwóch w „jedynce” – i fajnie było.
W pokoju dwa piętrowe łóżka: ja nad Edziem, z wygodnym
i odpowiedzialnym dostępem do wyłącznika światła, natomiast Władek nad Jurkiem,
też z wygodnym i odpowiedzialnym dostępem do potencjometru głośnika,
powszechnie w kraju kołchoźnikiem zwanym, co w naszym wypadku, po roku 1956,
nie miało zupełnie zastosowania i byłoby wysoce niesprawiedliwe. Bo my mieliśmy
radiowęzeł na trzy nasze akademiki: żeński, nasz i budowlańców. Za technikę
radiowęzła odpowiadał nasz kolega mechanik-energetyk Stasio Widajewicz, a głos,
dla mnie fantastycznie urzekający, to nie kto inny jak Mariusz Walter!
Pomimo tych tylko trzech segmentów w szafie
ubraniowej, konfliktów żadnych w pokoju nie notowaliśmy. O 23-iej „koniec
nauki” i gasimy światło, no chyba że jakaś impreza! Trochę na wyrost napisałem
„żadnych”, bo był jeszcze potencjometr głośnika. Władek, wobec braku budzików
(komórek też nikt jeszcze nie miał) i w trosce o punktualne nasze stawianie się
na wykłady czy ćwiczenia, nie wyłączał głośnika do zera. Ten, o piątej rano,
raczył nas porannym sygnałem Radia Katowice – takie namolne i uparte walenie
młotem w kowadło. Można to było przeżyć, ale nie Jurek. Na pół (albo i mniej)
przytomny carapkał się w stronę głośnika, chwytał za przewód i skutecznie
zrywał naszą łączność z Katowicami, którą to łączność Władek w ciągu dnia
pieczołowicie odtwarzał.
W zajęciach uczestniczyliśmy solidnie i dosyć
sumiennie, aczkolwiek z różną intensywnością i w różnym wymiarze, poświęcaliśmy
się nauce poza zajęciami. Jurek najmniej, on nie musiał, on i tak wszystko
dobrze rozumiał, może nie wszystko wiedział, ale dobrze czuł i rozumiał i nie
stronił tym swoim rozumieniem ciepła, przepływów czy neutronów dzielić się z
zainteresowanymi. Robił to z dużą życzliwością. Ja byłem dosyć namolnym jego
klientem i wyszło mi to na dobre.
I tak to zgodnie, wesoło, interesująco i pożytecznie przeżyliśmy
sobie do dyplomu uzyskanego w dniu 14 kwietnia 1961 roku, na podstawie pracy
pt.: <<Projekt reaktora naukowo-badawczego „Teresa” o strumieniu
neutronów termicznych 1013 n/cm2sec>>, ocenionej na
„bardzo doby (5)”. Jasio robił fizykę, Władek T. ciepło, Jurek automatykę Władek
M. osłony a ja konstrukcję – wymieniam w kolejności „wagi” danej działki dla
poprawnego i terminowego zamknięcia projektu.
Studia to nie tylko semestry, to również wakacje i
wakacyjne praktyki studenckie. Jurkowi zawdzięczam: Beskid Śląski i Orlą Perć,
pierwszomajową przygodę na Babiej Górze i mało udany debiut narciarski na
Szyndzielni. Zasługa Jurka to „debiut”, moja to „mało udany”. Trochę
żeglowaliśmy razem po Mazurach, ale też byliśmy razem na ośmiotygodniowej
praktyce w Elektrowni Stalowa Wola. Zapamiętałem z tej praktyki dwie
ciekawostki. Pierwsza to technika. Widzimy, że ponad miarę rośnie temperatura
pary przegrzanej w prawym ciągu kotła. Operator kotła pyta nas praktykantów –
przyszłych inżynierów: „co się dzieje?” Wobec braku naszej odpowiedzi operator wyjaśnia
nam: „w lewym ciągu kotła rozszczelnił się przegrzewacz, wypływająca para
blokuje przepływ spalin, a te, znajdując ujście poprzez prawy ciąg kotła, płynąc
w nadmiarze, tj. ze zwiększona prędkością, przekazują parze więcej ciepła, stąd
podniesienie temperatury pary co niebawem doprowadzi do zniszczenia
przegrzewacza w prawym ciągu”. Niebawem byliśmy świadkami tego zdarzenia. Dla
takiej nauki warto było praktykować przez osiem tygodni w Stalowej Woli. Druga ciekawostka
to socjal. Mieszkaliśmy w budynku dyrekcji, kolacje jedliśmy wspólnie i „na
sucho”: na ogół chleb z masłem czy serkiem topionym. Jurek źle znosił to „na
sucho” i podczas konsumpcji prosił: „kułwa, nie jedz” i pędził na maszynownię,
bo tam był „kawociąg”. Wtedy ujawniły się dwie Jurka słabostki: 1) nie jadał
„na sucho”, 2) niewyraźnie wymawiał „r”.
Po studiach trafiliśmy obaj do Instytutu Fizyki Jądrowej
w Krakowie, by tam realizować naszą dyplomową „Teresę”. Realizacja polegała na
studiowaniu dokumentacji technicznej pierwowzoru: reaktora IRT2000 z Instytutu
Kurczatowa w Moskwie oraz na udziale w pracach Miastoprojektu Kraków –
przyszłego generalnego projektanta tej inwestycji. Z różnych powodów, głównie
ekonomicznych, w pracach tych przeżywaliśmy różne przerwy. W przerwach
zajmowaliśmy się modnymi wówczas, omnipotentnymi – jak się wydawało –
zastosowaniami radioizotopów. My podjęliśmy próbę zastosowania „atomów
znaczonych dla badania przepływu gazu w kanale między łopatkowym wentylatorów”.
Inspiracja wypłynęła z Olkuskiej Fabryki Wentylatorów, Jurek wykombinował
radioaktywny gaz HBr*, tworzony on line w reakcji KBr* i H2SO4.
Skończyło się na aktywowaniu w reaktorze EWA nieaktywnej soli KBr do KBr* oraz
na dziurach w chałatach z powodu H2SO4. Wszyscy w
Instytucie pracowali wtedy w białych chałatach.
Po paru latach tułania się po Krakowie, życie zmusiło
Jurka do powrotu do Bielska-Białej; ja zostałem w Krakowie i chłonąłem wielkomiejskie
życie pod kierunkiem mego szkolnego kolegi z Przemyśla.
Katyń. Wiemy, że pod tym hasłem, jeszcze podczas
studiów, Jurek szukał śladów swego ojca – oficera Wojska Polskiego, który
zniknął z Jego życia już w 1939 roku. Kilkanaście lat temu zadzwonił
podniecony, że wie gdzie jest ślad – Charków, a wcześniej obóz w Starobielsku.
Chciał pojechać, ale miał obiekcje. Andrii Bondarenko pomógł. Jurek z Rafałem
polecieli do Charkowa, byli na Piatichatkach przy tablicy pamiątkowej „kpt.
Tadeusz Pisowicz”.
(Miesiąc temu Andrii wraz z żoną, młodszą córka i jej
teściową, po czterech dniach przedzierania się z Charkowa do Rumunii, jechał do
swojej starszej córki do Holandii.)
Minęły następne lata, z ich doświadczeniami życiowymi
i zawodowymi. Zupełnie przypadkowo spotkaliśmy się na plaży w Łebie; mogłem mu
wtedy podziękować za sugestię podjęcia pracy we wrocławskim IASE. Jurek był już
dobrze ustabilizowany w energetyce, konkretnie w ciepłownictwie, i sądzę, że w
tej branży czuł się dobrze. Dobrze służył klientom przedsiębiorstwa, którym
współkierował. Do mnie przynajmniej żadne skargi od mieszkańców Bielska nie
dotarły. Nie dziwię się, przecież ciepło znał i rozumiał, podobnie hydraulikę,
a rynkowe reguły przez Balcerowicza wprowadzone nie stanowiły dla Jurka żadnego
problemu. Została jeszcze przyzwoitość, a tej Jurek nigdy nie uchybił.
Ktoś mi mówił, że podczas któregoś z naszych koleżeńskich
spotkań w formule „1954 i 1955”, Jurek, zabawiając towarzystwo, opowiadał o
naszej studenckiej sytuacji materialnej. Mówił, że gdy mu brakło, to „pożyczał
od Andrzeja, bo on zawsze był przy forsie, ale zawsze mu oddawałem”. Nie
wykluczam, że tak było – nie pamiętam, ale też nie wykluczam, że tak mogło tak
być. Tym bardziej nie wykluczam, że ktoś ze słuchających tej opowieści dodał
podobno: „był przy forsie, bo jego finansowała Gmina Żydowska”.
Przy tych różnych niepewnościach, lukami w pamięci
spowodowanymi, jedno jest pewne: Profesor Bartoszewski byłby zadowolony, bo
Jurek był przyzwoity!
Wrocław, 26.04.22. Andrzej
Nawrocki
